Thị trường các-bon chuyển dịch khi người mua càng đặt yêu cầu cao về chất lượng tín chỉ, buộc các dự án phải xác định đầu ra và nhu cầu thị trường ngay từ đầu.
Thị trường các-bon ngày càng khắt khe
Trong bối cảnh thế giới đẩy mạnh ứng phó biến đổi khí hậu và thực hiện các cam kết giảm phát thải, thị trường các-bon trở thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế toàn cầu. Cùng với đó, yêu cầu đối với các dự án và tín chỉ các-bon cũng ngày càng chặt chẽ hơn, từ chất lượng, nguồn gốc đến khả năng đáp ứng nhu cầu người mua.
Nhiều năm làm việc trong lĩnh vực thúc đẩy đổi mới và nâng cao chất lượng của thị trường các-bon, TS. Kyle Holland, Tổ chức eCarbon và Impact cho rằng, một dự án các-bon hiện phải được nhìn từ góc độ của người mua. Do đó thị trường các-bon hiện không còn là câu chuyện cứ tạo ra tín chỉ là có thể bán. Người mua ngày càng thận trọng, đặc biệt với những rủi ro có thể ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu. Vì vậy, họ quan tâm sâu hơn đến nguồn gốc tín chỉ, cách tính lượng phát thải được giảm hoặc loại bỏ và mức độ tin cậy của dự án.
TS. Kyle Holland, Tổ chức eCarbon và Impact chia sẻ cần tìm người mua trước khi làm dự án tín chỉ các-bon. Ảnh: Lan Anh.
Một trong những yếu tố được xem xét đầu tiên là đường cơ sở. Tín chỉ các-bon thực chất được tính từ phần chênh lệch giữa kịch bản có dự án và kịch bản nếu không có dự án. Do đó, đường cơ sở phải thực tế và đáng tin cậy. Nếu kịch bản này thiếu thuyết phục, số tín chỉ được tạo ra cũng khó được người mua chấp nhận.
Bên cạnh đó là tính bổ sung, tức hoạt động giảm hoặc loại bỏ phát thải phải thực sự cần đến nguồn tài chính từ tín chỉ các-bon để có thể triển khai. Khi một công nghệ đã trở nên phổ biến, có hiệu quả kinh tế hoặc trở thành yêu cầu bắt buộc của pháp luật, tính bổ sung của dự án có thể giảm.
Người mua cũng quan tâm đến hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra (MRV), nguy cơ rò rỉ phát thải, độ bền của lượng các-bon được lưu giữ, quyền các-bon, quyền sử dụng đất và cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng. Đây là những yếu tố quyết định chất lượng và khả năng bán của tín chỉ.
Những yêu cầu này đặc biệt đáng lưu ý đối với các dự án sản xuất than sinh học từ sinh khối như tre. Với những người mua lớn, sẵn sàng trả mức giá cao, nguồn nguyên liệu sẽ được kiểm tra rất kỹ để hạn chế các rủi ro liên quan đến đất đai, cộng đồng và nguồn gốc sinh khối.
Chính sự thay đổi trong yêu cầu của người mua đang kéo theo sự chuyển dịch của thị trường. Theo các chuyên gia, thị trường đang dần chuyển từ những dự án chủ yếu tạo ra tín chỉ giảm phát thải sang các dự án loại bỏ các-bon. Cùng với đó, nhu cầu đối với tín chỉ loại bỏ các-bon có độ bền cao được dự báo tăng lên, nhất là từ các doanh nghiệp thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Tuy nhiên, nguồn cung thực tế hiện vẫn còn rất nhỏ.
Thị trường vì thế đang hình thành nhiều nhóm người mua với yêu cầu khác nhau. Các chuyên gia chia thành 4 kênh chính gồm thị trường các-bon tự nguyện, doanh nghiệp thực hiện Net Zero theo SBTi, cơ chế CORSIA của ngành hàng không quốc tế và thị trường tuân thủ theo Điều 6 Thỏa thuận Paris.
Tìm người mua trước khi làm dự án
Theo TS. Kyle Holland nhấn mạnh không nên làm dự án rồi mới tìm người mua. Nếu chưa xác định được khách hàng, dự án có thể đối mặt với rủi ro lớn bởi sản phẩm hoặc tín chỉ tạo ra chưa chắc đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường.
Thay vào đó, người mua cần được xác định ngay từ giai đoạn đầu. Doanh nghiệp phải biết khách hàng cần loại tín chỉ nào, yêu cầu ra sao đối với nguồn nguyên liệu và tiêu chuẩn chất lượng trước khi quyết định đầu tư.
Nếu có thỏa thuận mua tín chỉ trong tương lai với một bên mua có năng lực tài chính, doanh nghiệp có thể sử dụng thỏa thuận này làm cơ sở để huy động vốn và triển khai dự án.
Việt Nam có nhiều lợi thế để tham gia thị trường nhờ tiềm năng phát triển dự án trong các lĩnh vực như rừng, sử dụng đất, nông nghiệp, xử lý chất thải, giảm phát thải khí metan, năng lượng... Ảnh: Phạm Huy.
Vì vậy, trước khi mở rộng vùng nguyên liệu, chẳng hạn trồng tre để sản xuất than sinh học, doanh nghiệp cần xác định rõ ai sẽ mua tín chỉ và họ yêu cầu những gì. Đây là cách tiếp cận cần thiết để thay đổi tư duy “làm dự án rồi tìm người mua” sang “xác định người mua rồi thiết kế dự án”, qua đó giảm rủi ro và nâng khả năng huy động vốn cho dự án các-bon.
GS. Nguyễn Xuân Thảo, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Luật châu Á, Trường Luật, Đại học Washington (Mỹ), cũng cho rằng phải có người mua trước khi triển khai dự án.
“Trong một thời gian dài ở Việt Nam, chúng ta thường nghĩ rằng cứ làm dự án rồi sẽ có người mua. Không có chuyện đó. Mọi thứ đã thay đổi rất nhiều. Vì vậy, bạn phải làm việc với người mua, xác định và phối hợp với họ ngay từ giai đoạn rất sớm của dự án”, GS. Nguyễn Xuân Thảo nhấn mạnh.
Việt Nam có nhiều lợi thế để tham gia thị trường nhờ tiềm năng phát triển dự án trong các lĩnh vực như rừng, sử dụng đất, nông nghiệp, xử lý chất thải, giảm phát thải khí metan, năng lượng và các giải pháp loại bỏ các-bon. Tuy nhiên, tiềm năng tạo ra tín chỉ không đồng nghĩa với khả năng bán được tín chỉ. Cơ hội của Việt Nam sẽ phụ thuộc nhiều vào khả năng chuyển những tiềm năng giảm phát thải thành các tín chỉ có chất lượng và đáp ứng được yêu cầu cụ thể của từng nhóm người mua.
Một hướng đáng chú ý là Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris, cho phép các quốc gia hợp tác và chuyển giao kết quả giảm phát thải quốc tế trên cơ sở thỏa thuận song phương. Với cơ chế này, Việt Nam có thể mở thêm kênh đưa một số kết quả giảm phát thải ra thị trường quốc tế, nếu dự án được cấp phép và đáp ứng các yêu cầu liên quan. Các hợp tác với những thị trường có nhu cầu về tín chỉ các-bon, trong đó có Singapore, Nhật Bản..., vì vậy có thể trở thành một hướng phát triển đáng quan tâm.
“Cơ hội của Việt Nam trên thị trường các-bon không đơn thuần nằm ở việc có thể tạo ra bao nhiêu tín chỉ, mà ở khả năng tạo ra tín chỉ đúng nhu cầu của thị trường. Từ rừng, nông nghiệp, chất thải đến các giải pháp loại bỏ các-bon, mỗi dự án cần xác định rõ mình thuộc “làn” thị trường nào, phục vụ nhóm người mua nào và đáp ứng những tiêu chuẩn nào. Tìm được người mua trước, xác định yêu cầu thị trường trước rồi mới thiết kế và đầu tư dự án sẽ là cách tiếp cận quan trọng để biến tiềm năng các-bon của Việt Nam thành giá trị kinh tế thực tế”, TS. Kyle Holland đề xuất.